«Το παιδί μου λέει το “σ” σαν “θ”.»
«Δεν μπορεί να πει το “ρ”.»
«Όλοι μου λένε ότι θα το μάθει μόνο του. Ισχύει;»
Η σωστή παραγωγή των ήχων της ομιλίας αναπτύσσεται σταδιακά κατά την παιδική ηλικία. Είναι φυσιολογικό τα μικρά παιδιά να κάνουν λάθη καθώς μαθαίνουν να χρησιμοποιούν τη γλώσσα, τα χείλη, τα δόντια και την υπερώα για την παραγωγή των ήχων.
Όταν όμως οι δυσκολίες επιμένουν περισσότερο από το αναμενόμενο ή δυσκολεύουν την επικοινωνία, μπορεί να πρόκειται για αρθρωτική διαταραχή.
Τι είναι η αρθρωτική διαταραχή;
Η αρθρωτική διαταραχή αφορά τη δυσκολία στην παραγωγή ενός ή περισσότερων ήχων της ομιλίας.
Το παιδί γνωρίζει ποιον ήχο θέλει να πει, αλλά δυσκολεύεται να τοποθετήσει σωστά τα όργανα της άρθρωσης (γλώσσα, χείλη, δόντια, υπερώα) ώστε να παραχθεί ο σωστός ήχος.
Για παράδειγμα:
- αντικαθιστά έναν ήχο με άλλον,
- παραμορφώνει έναν ήχο,
- ή παράγει τον ήχο με διαφορετικό τρόπο από τον αναμενόμενο.
Πώς εκδηλώνεται;
Ένα παιδί με αρθρωτική δυσκολία μπορεί:
- να μην προφέρει σωστά το /ρ/,
- να αντικαθιστά το /σ/ με /θ/,
- να παραμορφώνει το /σ/ (πλάγιο ή μεσοδόντιο σίγμα),
- να δυσκολεύεται μόνο σε έναν ή δύο συγκεκριμένους ήχους.
Συνήθως, τα υπόλοιπα στοιχεία της γλώσσας του είναι φυσιολογικά.
Ποιες είναι οι πιθανές αιτίες;
Σε πολλές περιπτώσεις δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη αιτία.
Ωστόσο, οι αρθρωτικές δυσκολίες μπορεί να σχετίζονται με:
- ανώριμη ανάπτυξη των δεξιοτήτων άρθρωσης,
- ανατομικές ιδιαιτερότητες του στοματοπροσωπικού συστήματος,
- απώλεια ακοής ή συχνές ωτίτιδες,
- νευρολογικές ή κινητικές δυσκολίες,
- μυολειτουργικές διαταραχές.
Η αξιολόγηση βοηθά να διερευνηθεί αν υπάρχει κάποιος υποκείμενος παράγοντας.
Αρθρωτική ή φωνολογική διαταραχή;
Οι δύο όροι συχνά συγχέονται, όμως δεν είναι ίδιοι.
Αρθρωτική διαταραχή: αφορά τη δυσκολία στην παραγωγή ενός συγκεκριμένου ήχου.
Φωνολογική διαταραχή: αφορά τον τρόπο με τον οποίο το παιδί οργανώνει και χρησιμοποιεί τους ήχους της γλώσσας.
Η διάκριση αυτή είναι σημαντική, γιατί επηρεάζει την αξιολόγηση και τον σχεδιασμό της θεραπείας.
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση;
Συνιστάται αξιολόγηση όταν:
- η δυσκολία επιμένει πέρα από την ηλικία που αναμένεται να έχει κατακτηθεί ο συγκεκριμένος ήχος,
- η ομιλία του παιδιού είναι δύσκολα κατανοητή,
- το παιδί αποφεύγει να μιλήσει ή δείχνει απογοήτευση όταν δεν γίνεται κατανοητό,
- υπάρχουν ανησυχίες από τους γονείς, τον παιδίατρο ή τους εκπαιδευτικούς.
Πώς γίνεται η αξιολόγηση;
Ο λογοθεραπευτής αξιολογεί:
- την παραγωγή όλων των ήχων της ομιλίας,
- τη θέση και την κίνηση των οργάνων της άρθρωσης,
- τη στοματοπροσωπική λειτουργία,
- τη γλωσσική ανάπτυξη,
- την καταληπτότητα της ομιλίας.
Ο ρόλος του λογοθεραπευτή
Ο λογοθεραπευτής σχεδιάζει ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα παρέμβασης, με στόχο την κατάκτηση της σωστής παραγωγής των ήχων και τη γενίκευσή τους στην καθημερινή επικοινωνία.
Η συμμετοχή της οικογένειας αποτελεί σημαντικό μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας.
Χρήσιμες συμβουλές για γονείς
- Μην ζητάτε συνεχώς από το παιδί να επαναλαμβάνει τη λέξη «σωστά».
- Δώστε εσείς το σωστό πρότυπο μέσα στη φυσική συζήτηση, χωρίς να το διορθώνετε αυστηρά.
- Ενθαρρύνετε την επικοινωνία και όχι την τελειότητα στην ομιλία.
- Αν οι δυσκολίες επιμένουν ή σας προβληματίζουν, αναζητήστε αξιολόγηση από λογοθεραπευτή.
Συμπέρασμα
Οι αρθρωτικές διαταραχές είναι συχνές στην παιδική ηλικία και, στις περισσότερες περιπτώσεις, μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά όταν αξιολογηθούν έγκαιρα.
Η διάκριση ανάμεσα στις φυσιολογικές αναπτυξιακές δυσκολίες και στις διαταραχές της άρθρωσης είναι σημαντική, ώστε κάθε παιδί να λάβει την υποστήριξη που χρειάζεται.
Βιβλιογραφία
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology – Practice Portal.
- Bernthal, J. E., Bankson, N. W., & Flipsen, P. (2022). Articulation and Phonological Disorders: Speech Sound Disorders in Children.
- Bowen, C. (2015). Children’s Speech Sound Disorders.