Η μάσηση αποτελεί μία από τις πιο σύνθετες λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού. Αν και πολλοί θεωρούν ότι αναπτύσσεται αυτόματα με την εμφάνιση των πρώτων δοντιών, στην πραγματικότητα είναι μια δεξιότητα που κατακτάται σταδιακά μέσα από την ωρίμανση του νευρικού συστήματος, την εμπειρία με διαφορετικές υφές και τη συνεχή εξάσκηση.
Η αποτελεσματική μάσηση δεν είναι σημαντική μόνο για την ασφαλή κατανάλωση τροφής. Συμβάλλει στην ανάπτυξη των μυών του στόματος, στον καλύτερο έλεγχο της γλώσσας και της κάτω γνάθου, στη σωστή κατάποση και στη γενικότερη στοματοπροσωπική ανάπτυξη.
Τι είναι η μάσηση;
Η μάσηση είναι η διαδικασία κατά την οποία η τροφή τεμαχίζεται και αναμιγνύεται με το σάλιο, ώστε να δημιουργηθεί ένας ασφαλής βλωμός πριν από την κατάποση.
Για να πραγματοποιηθεί σωστά απαιτείται συντονισμένη λειτουργία:
- της γνάθου,
- της γλώσσας,
- των χειλιών,
- των παρειών,
- των μυών του προσώπου,
- της αισθητικότητας του στόματος,
- της αναπνοής.
Η δυσκολία σε οποιοδήποτε από αυτά τα συστήματα μπορεί να επηρεάσει τη μάσηση.
Πώς αναπτύσσεται η μάσηση;
Η μάσηση δεν εμφανίζεται ξαφνικά αλλά εξελίσσεται σταδιακά.
Από τη γέννηση έως περίπου 6 μηνών
Το βρέφος βασίζεται κυρίως στο αντανακλαστικό του θηλασμού ή της σίτισης με μπιμπερό. Η γλώσσα και η κάτω γνάθος κινούνται συγχρονισμένα για την αναρρόφηση και την κατάποση του γάλακτος.
Σε αυτό το στάδιο δεν υπάρχει λειτουργική μάσηση.
Περίπου 6–9 μηνών
Με την έναρξη της συμπληρωματικής διατροφής το βρέφος αρχίζει να εξερευνά διαφορετικές υφές.
Οι κινήσεις της κάτω γνάθου είναι κυρίως κατακόρυφες (πάνω–κάτω). Το παιδί χρησιμοποιεί τα ούλα για να πιέσει μαλακές τροφές και αρχίζει να αποκτά εμπειρία στη διαχείριση μικρών κομματιών.
Περίπου 9–12 μηνών
Η γλώσσα αρχίζει να μετακινεί την τροφή πιο αποτελεσματικά μέσα στο στόμα.
Το παιδί μπορεί να διαχειρίζεται μεγαλύτερη ποικιλία υφών και αναπτύσσει καλύτερο συντονισμό ανάμεσα στη μάσηση και την κατάποση.
Από 12 έως 24 μηνών
Οι κινήσεις της γνάθου γίνονται πιο ώριμες και αρχίζουν να εμφανίζονται σταδιακά πλάγιες κινήσεις, που είναι απαραίτητες για την αποτελεσματική μάσηση.
Το παιδί μαθαίνει να μεταφέρει την τροφή από τη μία πλευρά του στόματος στην άλλη και να επεξεργάζεται τροφές με μεγαλύτερη συνοχή.
Μετά τα 2 χρόνια
Η μάσηση συνεχίζει να εξελίσσεται και να γίνεται πιο αποτελεσματική.
Το παιδί αποκτά μεγαλύτερη ακρίβεια στις κινήσεις της γλώσσας και της γνάθου και μπορεί να διαχειρίζεται όλο και πιο σύνθετες υφές.
Η ανάπτυξη αυτή συνεχίζεται και κατά τα επόμενα χρόνια της παιδικής ηλικίας.
Χρειάζονται τα δόντια για να μασήσει ένα παιδί;
Αυτός είναι ένας από τους πιο συνηθισμένους μύθους.
Η απάντηση είναι όχι.
Τα βρέφη μπορούν να αρχίσουν να διαχειρίζονται πολλές μαλακές στερεές τροφές πριν αποκτήσουν όλους τους γομφίους. Χρησιμοποιούν κυρίως τα ούλα τους, τα οποία είναι αρκετά ισχυρά για να πιέσουν πολλές κατάλληλα προετοιμασμένες τροφές.
Οι γομφίοι βελτιώνουν την αποτελεσματικότητα της μάσησης, αλλά η ανάπτυξη της δεξιότητας έχει ήδη ξεκινήσει πολύ νωρίτερα.
Γιατί είναι σημαντική η έκθεση σε διαφορετικές υφές;
Η μάσηση μαθαίνεται μέσα από την εμπειρία.
Όταν το παιδί εκτίθεται σταδιακά σε τροφές διαφορετικής υφής και σκληρότητας, αποκτά πολύτιμες κινητικές και αισθητηριακές εμπειρίες.
Η παρατεταμένη χορήγηση αποκλειστικά πολτοποιημένων τροφών χωρίς ιατρική ένδειξη μπορεί να περιορίσει αυτές τις ευκαιρίες εξάσκησης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που τρώει αλεσμένες τροφές για μεγαλύτερο διάστημα θα εμφανίσει δυσκολίες. Ωστόσο, η σταδιακή πρόοδος προς πιο σύνθετες υφές αποτελεί μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης.
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση;
Οι γονείς καλό είναι να αναζητήσουν αξιολόγηση όταν το παιδί:
- αποφεύγει συστηματικά τροφές που απαιτούν μάσηση,
- κρατά την τροφή στο στόμα χωρίς να τη διαχειρίζεται,
- καταπίνει σχεδόν αμάσητες μεγάλες μπουκιές,
- βήχει ή πνίγεται συχνά κατά τη διάρκεια του γεύματος,
- χρειάζεται υπερβολικά μεγάλο χρόνο για να ολοκληρώσει το γεύμα,
- παραμένει αποκλειστικά σε λείες ή πολτοποιημένες τροφές χωρίς σαφή ιατρική αιτία,
- εμφανίζει πόνο ή έντονη δυσφορία κατά τη μάσηση.
Η αξιολόγηση δεν έχει στόχο μόνο να διαπιστώσει αν υπάρχει δυσκολία, αλλά και να εντοπίσει την αιτία της.
Ο ρόλος του λογοθεραπευτή
Ο λογοθεραπευτής αξιολογεί:
- τη λειτουργία των χειλιών, της γλώσσας και της γνάθου,
- την αποτελεσματικότητα της μάσησης,
- τη διαχείριση διαφορετικών υφών,
- τον συντονισμό μάσησης και κατάποσης,
- τη στάση του σώματος κατά το γεύμα,
- τη συνολική εμπειρία της σίτισης.
Όταν χρειάζεται, συνεργάζεται με παιδίατρο, εργοθεραπευτή, διαιτολόγο ή άλλους επαγγελματίες υγείας.
Συμπέρασμα
Η μάσηση είναι μια δεξιότητα που αναπτύσσεται σταδιακά μέσα από την εμπειρία και την ωρίμανση. Η ποικιλία στις υφές, οι θετικές εμπειρίες κατά τη διάρκεια του γεύματος και η υποστήριξη από τους γονείς συμβάλλουν σημαντικά στην ανάπτυξή της.
Όταν η μάσηση καθυστερεί ή συνοδεύεται από δυσκολίες που επηρεάζουν τη σίτιση ή την ανάπτυξη του παιδιού, η αξιολόγηση από λογοθεραπευτή μπορεί να συμβάλει στον έγκαιρο εντοπισμό και την αντιμετώπιση των δυσκολιών.
Βιβλιογραφία
American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Pediatric Feeding and Swallowing Practice Portal.
Delaney AL, Arvedson JC. Development of Swallowing and Feeding: Prenatal Through First Year of Life.
Goday PS, Huh SY, Silverman A, et al. (2019). Pediatric Feeding Disorder: Consensus Definition and Conceptual Framework.
World Health Organization (WHO). Infant and Young Child Feeding.
ESPGHAN Committee on Nutrition. Complementary Feeding Position Paper.