«Πότε θα πει τις πρώτες του λέξεις;»
«Είναι φυσιολογικό που δεν μιλάει ακόμη;»
«Πρέπει να περιμένουμε ή να απευθυνθούμε σε λογοθεραπευτή;»
Οι απορίες αυτές είναι από τις πιο συχνές που εκφράζουν οι γονείς στα πρώτα χρόνια της ζωής ενός παιδιού.
Η ανάπτυξη του λόγου και της ομιλίας είναι μια δυναμική διαδικασία που ξεκινά από τη γέννηση και εξελίσσεται μέσα από την αλληλεπίδραση του παιδιού με το περιβάλλον του.
Κάθε παιδί αναπτύσσεται με τον δικό του ρυθμό. Ωστόσο, υπάρχουν αναπτυξιακά ορόσημα που μας βοηθούν να παρακολουθούμε την εξέλιξή του και να αναγνωρίζουμε έγκαιρα πότε χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση.
Λόγος και ομιλία: Είναι το ίδιο;
Παρότι οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμοι, δεν έχουν την ίδια σημασία.
Λόγος είναι η ικανότητα κατανόησης και χρήσης της γλώσσας για επικοινωνία. Περιλαμβάνει το λεξιλόγιο, τη γραμματική, την κατανόηση και τη διατύπωση προτάσεων.
Ομιλία είναι ο τρόπος με τον οποίο παράγονται οι ήχοι της γλώσσας, ώστε να σχηματίζονται κατανοητές λέξεις.
Ένα παιδί μπορεί να έχει δυσκολία στον λόγο, στην ομιλία ή και στα δύο.
Αναπτυξιακά ορόσημα
Από τη γέννηση έως τους 6 μήνες
Κατά τους πρώτους μήνες ζωής, το βρέφος:
- αντιδρά σε έντονους ήχους,
- αναγνωρίζει οικείες φωνές,
- χαμογελά κοινωνικά,
- παράγει πρώιμους ήχους (φωνηεντισμούς),
- αρχίζει να χρησιμοποιεί διαφορετικούς ήχους για να εκφράσει ανάγκες.
Η επικοινωνία ξεκινά πολύ πριν εμφανιστούν οι πρώτες λέξεις.
Από 6 έως 12 μηνών
Το βρέφος:
- στρέφεται όταν ακούει το όνομά του,
- κατανοεί απλές καθημερινές λέξεις,
- χρησιμοποιεί βαβισμό (π.χ. «μπα-μπα», «ντα-ντα»),
- δείχνει αντικείμενα που το ενδιαφέρουν,
- χρησιμοποιεί βλέμμα, χαμόγελο και χειρονομίες για να επικοινωνήσει.
Η κοινή προσοχή και ο βαβισμός αποτελούν σημαντικά βήματα για την ανάπτυξη του λόγου.
Από 12 έως 18 μηνών
Συνήθως το παιδί:
- λέει τις πρώτες λέξεις με νόημα,
- κατανοεί απλές οδηγίες,
- αναγνωρίζει οικεία πρόσωπα και αντικείμενα,
- χρησιμοποιεί χειρονομίες σε συνδυασμό με λέξεις.
Το λεξιλόγιο αναπτύσσεται σταδιακά και μπορεί να διαφέρει σημαντικά από παιδί σε παιδί.
Από 18 έως 24 μηνών
Κατά την περίοδο αυτή παρατηρείται συχνά μια σημαντική αύξηση του λεξιλογίου.
Πολλά παιδιά:
- συνδυάζουν δύο λέξεις,
- ονομάζουν αντικείμενα,
- ακολουθούν απλές οδηγίες δύο βημάτων,
- χρησιμοποιούν τη γλώσσα για να ζητήσουν, να σχολιάσουν και να απαντήσουν.
Από 2 έως 3 ετών
Το παιδί αρχίζει να:
- χρησιμοποιεί μικρές προτάσεις,
- κάνει απλές ερωτήσεις,
- συμμετέχει σε σύντομες συζητήσεις,
- κατανοεί πιο σύνθετες οδηγίες,
- εμπλουτίζει γρήγορα το λεξιλόγιό του.
Η ομιλία γίνεται ολοένα και πιο κατανοητή στους οικείους ανθρώπους.
Από 3 έως 4 ετών
Σε αυτή την ηλικία, τα περισσότερα παιδιά:
- σχηματίζουν μεγαλύτερες προτάσεις,
- αφηγούνται μικρές ιστορίες,
- απαντούν σε ερωτήσεις «ποιος», «πού», «τι»,
- χρησιμοποιούν βασικούς γραμματικούς κανόνες.
Η ομιλία τους γίνεται κατανοητή και από άτομα που δεν τα γνωρίζουν καλά.
Από 4 έως 5 ετών
Το παιδί:
- συμμετέχει σε συζητήσεις,
- αφηγείται γεγονότα με χρονική σειρά,
- χρησιμοποιεί πιο σύνθετες προτάσεις,
- κατανοεί έννοιες όπως χρόνος, ποσότητα και αιτία.
Οι περισσότερες φωνολογικές διαδικασίες έχουν μειωθεί και η ομιλία είναι σε μεγάλο βαθμό κατανοητή.
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση;
Η ύπαρξη διαφορετικών ρυθμών ανάπτυξης είναι φυσιολογική. Παρ’ όλα αυτά, είναι σημαντικό να συζητήσετε με τον παιδίατρο ή τον λογοθεραπευτή όταν το παιδί:
- δεν ανταποκρίνεται σε ήχους ή στο όνομα του,
- δεν χρησιμοποιεί βάβισμα μέχρι το τέλος του πρώτου έτους,
- δεν λέει λέξεις με νόημα μετά τον πρώτο χρόνο ζωής,
- παρουσιάζει απώλεια δεξιοτήτων που είχε ήδη κατακτήσει,
- δυσκολεύεται να κατανοήσει απλές οδηγίες,
- η ομιλία του παραμένει πολύ δύσκολα κατανοητή σε σχέση με την ηλικία του.
Η έγκαιρη αξιολόγηση βοηθά να κατανοηθούν οι ανάγκες του παιδιού και να σχεδιαστεί η κατάλληλη υποστήριξη, όταν αυτή χρειάζεται.
Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς;
Οι καθημερινές αλληλεπιδράσεις αποτελούν τη σημαντικότερη ευκαιρία για ανάπτυξη του λόγου.
Οι γονείς μπορούν να:
- μιλούν συχνά στο παιδί,
- διαβάζουν βιβλία μαζί του,
- τραγουδούν,
- σχολιάζουν όσα συμβαίνουν στην καθημερινότητα,
- δίνουν χρόνο στο παιδί να απαντήσει,
- ενθαρρύνουν το παιχνίδι και την επικοινωνία.
Δεν χρειάζονται πολύπλοκες δραστηριότητες· η σταθερή και ποιοτική επικοινωνία είναι αυτή που έχει τη μεγαλύτερη σημασία.
Ο ρόλος του λογοθεραπευτή
Ο λογοθεραπευτής αξιολογεί:
- την κατανόηση του λόγου,
- την έκφραση,
- την ομιλία,
- το παιχνίδι,
- τις επικοινωνιακές δεξιότητες,
- τη συνολική αναπτυξιακή εικόνα του παιδιού.
Στόχος δεν είναι μόνο να εντοπιστεί μια πιθανή δυσκολία, αλλά και να υποστηριχθεί η οικογένεια με πρακτική και εξατομικευμένη καθοδήγηση.
Συμπέρασμα
Η ανάπτυξη του λόγου και της ομιλίας είναι μια συνεχής διαδικασία που ξεκινά από τη γέννηση και εξελίσσεται μέσα από τις καθημερινές εμπειρίες και τις σχέσεις του παιδιού με τους ανθρώπους γύρω του.
Η γνώση των αναπτυξιακών ορόσημων βοηθά τους γονείς να παρακολουθούν την πορεία του παιδιού τους με μεγαλύτερη σιγουριά. Όταν υπάρχει κάποια ανησυχία, η έγκαιρη αξιολόγηση μπορεί να προσφέρει πολύτιμες απαντήσεις και καθοδήγηση.
Βιβλιογραφία
- American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Communication Milestones.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Developmental Milestones.
- American Academy of Pediatrics (AAP). Developmental Surveillance and Screening.
- Hoff, E. (2013). Language Development (5th ed.).
- Paul, R., & Norbury, C. (2018). Language Disorders from Infancy through Adolescence.